Göbeklitepe, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik köyü yakınında yer alan bir tepe üzerindeki arkeolojik alandır. Yapıların M.Ö. 9600-7300 yılları arasına, yani günümüzden aşağı yukarı 11-12 bin yıl öncesine tarihlendiği düşünülüyor — bu da onu bilinen en eski anıtsal tapınak kompleksi yapıyor.
Alan ilk kez 1963'te İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortak yüzey araştırmasında fark edildi, ancak gerçek önemi 1995'te Alman arkeolog Klaus Schmidt'in başlattığı kazılarla ortaya çıktı. Schmidt'in bulguları, o döneme kadar kabul gören "önce tarım, sonra tapınak" sıralamasını tersine çevirdi: burada henüz tarım ve yerleşik hayat başlamadan, avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edilmiş anıtsal yapılar bulundu.
Göbeklitepe 2018 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Bugüne kadar altı anıtsal yapı gün yüzüne çıkarılmış olsa da, jeomanyetik araştırmalar toplam sayının yirmiye yakın olabileceğine işaret ediyor.
Öne Çıkan Özellikler
T biçimli dikilitaşlar
Çapları 30 metreye varan dairesel/oval yapıların ortasında, 5 metreye yaklaşan yükseklikte kireçtaşı sütunlar yer alıyor. Arkeologlara göre bu sütunlar stilize insan figürlerini temsil ediyor.
Hayvan kabartmaları
Sütunlar üzerinde yılan, akrep, tilki, yaban domuzu gibi hayvan figürleri kabartma tekniğiyle işlenmiş.
Tarım öncesi inşa
Yapıyı inşa edenler henüz tarımla uğraşmıyordu; bu, organize toplu çalışmanın tarımdan önce mümkün olduğunu gösteriyor.
Kasıtlı gömülme
Yapılar bir noktada toprak ve molozla kasıtlı olarak gömülmüş; bunun nedeni hâlâ tartışmalı.