Ani, li başûrrojhilatê Qersê, li geliyê Çemê Arpaçayê, bajarekî serdema navîn e. Wek paytexta Padîşahiya Ermenî ya Bagratûniyan, serdema xwe ya herî geş di sedsalên 10-11an de jiya; bi cihê xwe yê li ser Rêya Hevrîşimê, bû navendeke bazirganî û çandî ku dikaribû li hember Konstantînopolîs, Bexda û Qahîreya wê serdemê bisekine. Tê texmînkirin ku li lûtkeyê nifûsa wê ji 100.000î bihûrî.
Bajar ji ber gelek dêr û şapelên xwe wek "Bajarê 1001 Dêran" hate binavkirin. Di sala 1064an de ji hêla Sultanê Selçûqî Alparslan ve hate fetihkirin; katedrala mezin di wê demê de bû mizgeft û navê "Mizgefta Fethiyeyê" wergirt. Di encama êrîşên Mongolan û erdhejan de bajar hêdî hêdî hate terikandin. Cihê Arkeolojîk ê Aniyê di sala 2016an de ket Lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê.
Taybetmendî
Katedrala Mezin (Mizgefta Fethiyeyê)
Katedraleke ji kevirê tûfê yê sor, ji hêla mîmar Trdat ve hatiye avakirin; Trdat herwiha tamîra Ayasofyaya li Stenbolê jî kiribû.
Dêra Tîgran Honents
Di sala 1215an de hatiye çêkirin, bi freskên dewlemend ên sehneyên Încîlê û jiyana Aziz Grîgor xemilandî; yek ji avahiyên herî baş parastî.
Mizgefta Menuçehrê
Di sala 1072an de hatiye avakirin, wek yek ji mizgeftên tirkî yên yekem ên Anatolyayê tê pejirandin.
Mîmariya pirçandî
Di heman bajêr de dêrên ermenî, mizgefta Selçûqî û agirgeheke zerdeştî li kêleka hev radiwestin.